* جلسات پيش از سفر

1 – معرفي خود با لحني متواضعانه و بيان اجمالي وكلي از شرح وظايف روحاني و معين

2 – دادن شمارة تلفن خود همراه با نام و نام خانوادگي به افراد .

3 – فهرست فعاليتها :

» آمادگي براي سفر

» آموزش مناسك حج و احكام و لزوم تقليد

» بيان اسرار و معارف حج

» آشنايي با اماكن مقدس مكه و مدينه و تاريخ اسلام به ويژه پيامبر اكرم (ص)

» راهنمايي و ارجاع به امام جماعت مسجد محل سكونت براي تصحيح قرائت نماز و حساب سال

» لازم است روحاني اصل مسئلة ضرورت صحت قرائت نماز را تذكر دهد و آمادگي خود را براي تصحيح قرائت اعلام كند اما كسي را اجبار به خواندن حمد و سوره ننمايد .

» همراهي با زائران و نظارت تام بر اعمال آنان

4 – مطالبي كه پيش از سفر بايد گفته شود :

» خبر به بستگان و دوستان آداب سفر حج

» مطالعه در زمينه‌هاي اعمال و مناسك

همراه بامعرفي كتاب‌ و نوار اسرار و معارف

» حسابرسي اموال تاريخ و اماكن

» وصيت

» خداحافظي و حلاليت طلبيدن

» آماده كردن وسايل سفر – برخي را مدير توضيح داده و آنچه كه جنبة فرهنگي دارد روحاني راهنمايي كند .

* آمادگي براي سفر

فوايد سفر ، خواندن سفرنامه‌هاي حج ، اطلاع از اوضاع جوي ، فرهنگي اجتماعي عربستان

* آموزش مناسك

مدينه قبل – ابتدا بحث تقليد و سپس اجمالي از مناسك عمره و حج و بحث عمره با تفصيلي بيشتر نه كامل

مدينه بعد – اجمالي از مناسك حج و بيان مناسك عمرة تمتع به طور كامل تبيين گردد .

* اسرار و معارف حج

1 – اسرار و فوايد سفر حج و برخي از آداب زيارت

2 – اسرار و آثار تشريع حج به طور كلي

3 – اجمالي از اسرار برخي از اعمال و محرمات براي هر دو گروه و اسرار اعمال عمره به طور كامل براي زائران مدينه بعد .

* حسابرسي اموال

بيان اين بخش با تكيه بر ضرورت صرف مال حلال در سفر حج . به نظر مي‌رسد در ابتدا ديون مردم و سپس كفارات و مظالم عباد و در پايان مسئلة خمس و زكات بيان شود .

ضمناً بهتر است مسائل مربوط به وجوهات را به امام جماعت مسجد محل و يا نمايندگان مراجع عظام تقليد ارجاع دهد .

* وصيت

از آنجا كه مردم از وصيت هراس دارند ،

» اصل استحباب كلي وصيت در هر حال

» استحباب وصيت پيش از سفر به ويژه سفر حج

» مواد وصيت‌نامه

» شرايط وصي

* خداحافظي و حلاليت طلبيدن : رفع كدورتها و آشتي با كساني كه قهر هستند .

* وسايل فرهنگي مورد نياز در سفر : مناسب است فهرستي تهيه و در اختيار زائران قرار داده شود و از جمله لوازم فرهنگي عبارت است از :

1. قرآن غير حجيم و غير مترجم
2. ادعيه و آداب حرمين
3. كتاب يا كتابهايي براي مطالعه به ويژه در موضوعات لازم براي اين سفر كه قبلاً ذكر شد .
4. جزوه‌هاي كوچك ادعية طواف و سعي
5. وسايل مورد نياز براي حلق و تقصير(قيچي و خودتراش)
6. سجاده
7. قلم و دفتر يادداشت براي نوشتن خاطرات سفر
8. تسبيح
9. ساعت كوچك زنگ دار براي بيدار شدن
10. لباس احرام و لنگ و رداي اضافي و دمپايي

* در سفر

» در فرودگاه مبدأ گرم گرفتن ، و احوال پرسي با زائران و دادن جزوة مختصر حج يا ادعيه به زائران خود – مناسب است داخل هواپيما و قبل از نشستن بر زمين روضة مختصري خوانده شود .

» در فرودگاه مقصد

-

مدينه قبل – برنامه‌هاي مدينه

مدينه بعد – رفتن به جحفه و مسئلة احرام

خوش‌آمدگويي به آنان

- اعلان برنامه‌هاي بعدي

- پاسخ به سؤالها

» در بين راه – چنانچه ممكن است مقدار كوتاهي با استفاده از بلندگوي اتوبوسها صحبت كند .

» از جحفه تا مكه – توجه دادن به محرمات احرام و يادآوري اعمال بعدي و اعلان وقت رفتن به مسجد الحرام براي اعمال .

* در مدينه

مدينه قبل :

» جلسات سخنراني: بهتر است هر سخنراني به چهار بخش تقسيم شود :

10 دقيقه اماكن و تاريخ

10 دقيقه مناسك

10 دقيقه به بيان آداب زيارت و به مسائل اختلافي و حساسيت برانگيز توجه داده شود و در جلسات پاياني به بيان اسرار و معارف حج بپردازد .

5 دقيقه ذكر مصيبت و دعا

- حتي المقدور پيش از زيارت اماكن مقدس مدينه توضيحات راجع به آن اماكن ارائه شود و بعد از آن مطالب ديگر تاريخي بيان شود .

- براي آموزش بهتر از لوحه‌هاي مسجد النبي ، بقيع ، اُحُد و خندق در قطع يك ورقي كه توسط بعثه تهيه شده استفاده شود .

- بازديد مجدد و نماز در مسجد قبا و زيارت حضرت حمزه در اُحُد .

* همراهي زائران :

» درابتداي ورود به مدينه زائران را همراهي كند و در خدمت آنان باشد .

» در اولين فرصت آنان را به نماز مسجد النبي و زيارت قبر پيامبر (ص) و ائمة بقيع (ع) برده و توضيحات مختصري داده و آنان را راهنمايي كند و وعدة تكميل توضيحات را به جلسات سخنراني موكول نمايد .

» چون توضيحات اماكن مدينه بيشتر در جلسات سخنراني همراه با لوحه‌هاي كروكي انجام مي‌پذيرد از توضيح زياد و معطل كردن آنان در مكان پرهيز خواهد شد و به قدر لازم اكتفا شود .

» از سخنراني و روضه‌خواني در كنار بقيع و بين الحرمين پرهيز شده و به زيارت اكتفا گردد .

» بجز اماكن مرسوم كه در وقت معين به زيارت آنها مي‌روند ، در اوقات مناسب آنان را به زيارت برخي اماكن و مساجد ديگر ببرند و براي آن‌كه زائران خسته نشده و بهتر به اين امر بپردازند اين كار در سه نوبت انجام شود .

1. يك بار به مسجد غمامه و مسجد علي بن ابيطالب ومحل پيشين قبر حضرت عبدالله
2. يك بار به مسجد ابوذر و مسجد الاجابه
3. در نوبت سوم به مشربة ام ابراهيم و فضيح

چنانچه بتوانند افراد علاقه‌مند را يك بار ديگر به قبا و اُحُد ببرند ، بسيار مناسب است .

مدينه بعد :

» فعاليت فرهنگي روحاني كاروان تفاوتهايي با مدينه قبل خواهد داشت :

1. نظر به اينكه بيان مناسك عمره و حج حذف خواهد شد ، تنها به سؤالهاي حاضران در خصوص اعمال انجام شده پاسخ داده مي‌شود .
2. سرار و معارف اعمال نيز به طور گذرا و در حد لزوم بيان مي‌شود .
3. مسائل اخلاق و احكام مورد نياز اين سفر و عمومي براي آنان بيان گردد .
4. زائران را جهت بازديد مسجد شجره و يكبار قبا و اُحُد اضافي همراهي كند .

* حركت به سوي ميقات مكه :

» پيش از حركت به سمت مسجد شجره به زائران يادآوري شود كه چنانچه تمايل داشته باشند مي‌توانند غسل احرام را در هتل انجام داده و لباس احرام را نيز بپوشند .

» خانمهايي كه از ورود به مسجد شجره معذورند آنها را نسبت به نذر احرام پيش از مبقات توجيه فرموده و صيغة نذر را براي آنان بخواند و نيت احرام و لبيك را بگويد تا در مدينه محرم شوند .

و اين نكات را نيز قبل از حركت يادآوري كند :

1. توجه دادن خانمها به لزوم اذن همسر براي صحت نذر احرام .
2. توجيه زائران نسبت به كروكي مسجد شجره و جغرافياي منطقه جهت پيشگيري از گُم شدن آنان .
3. همراه داشتن كيسه براي دمپاييها
4. همراه نبردن ساك و هر محمولة ديگري به مسجد
5. با طهارت بودن و وضو گرفتن براي رفتن به مسجد ، چون معمولاً احرام پس از نماز انجام مي‌شود .
6. در صورت نداشتن معينه ، تعيين راهنما براي بانوان و راهنمايي بيشتر او و بانوان نسبت به احرام در مسجد شجره – ذكر مصيبتي و وداعي با مدينه داشته باشند .

در مسجد شجره

1. پس از پياده شدن زائران از اتوبوسها دستور داده شود كه كنار اتوبوس توقف كنند و توضيح و راهنماييهاي لازم به آنها داده شود .
2. توجيه زائران نسبت به رنگ ، شمارة ، تابلوي اتوبوس جهت جلوگيري از گُم شدن آنان .
3. براي جلوگيري از اشتباه رفتن به پاركينگ‌هاي اتوبوسها جاي مشخصي و علامت خاصي براي راهنمايي آنان مشخص كند ؛ مثلاً جهت قبله يا گلدستة بزرگ و يا رنگ تابلوهاي پاركينگ‌ها .
4. محل توقف خود در مسجد شجره را تعيين كنند ، مثلاً اعلام كنند : داخل مسجد شجره در حياط وسط ، يا ابتداي شبستان سمت قبله يا جلوي محراب يا روبه‌روي محراب و غيره
5. محلي براي افرادي كه گم مي‌شوند در داخل مسجد مشخص كنند تا در همان مكان بمانند و از آنجا حركت نكنند تا افراد كاروان به سراغ آنان بيايند .
6. شركت در نماز جماعت مسجد شجره .
7. خواندن نماز واجب يا مستحب احرام در مسجد .
8. بيان نيت .
9. گفتن تلبيه .
10. كنترل احرام افراد براي آخرين مرحله پاي اتوبوس يا داخل اتوبوس قبل از حركت
11. تذكر به تكرار تلبيه .
12. دعاي ورود به شهر مكه و تذكر قطع تلبيه .

* تذكر : برخي از موارد فوق جهت كاروانهايي كه از جحفه نيز محرم مي‌شوند مورد استفاده است .

در مكه :

» وظايف روحاني به طور مختصر و فهرست‌وار در اعمال عمرة تمتع .

1. جدا كردن افراد ناتوان و معذور پيش از حركت براي اعمال و تعيين وقت مناسب براي اعمال افراد معذور و اعلام به آنها .
2. يادآوري طهارت و وضو براي رفتن به مسجد الحرام به زائران .
3. توجيه زائران در اولين لحظات ورود به مسجد الحرام و آغاز اعمال دركنار خانة خدا .
4. خواندن ادعية مختصر ورود به مسجد الحرام و ديدن كعبه و تذكر آداب ديگر .
5. توقف دادن زائران در محل مناسبي كه كعبه و حجر اسماعيل و مقام ابراهيم را مشاهده كنند بدون مزاحمت براي مردم و توضيحي دربارة آنها
6. تذكر دوبارة ترتيب اعمال و تعيين محل قرار زائران پس از هريك از اعمال .
7. تعيين محل قرار نهايي پس از اتمام اعمال و كساني كه از همراهان خود عقب مانده يا آنها را گم مي‌كنند .
8. تذكر ورود به مطاف با حال خشوع و در قسمت خلوت و مناسب .
9. تذكر شروع طواف مقابل حجرالاسود و يادآوري نيت طواف .
10. قبل از شروع سعي صحت طواف و نماز آن را كنترل نمايد .
11. تذكر به نوشيدن آب زمزم از ظروف آب .
12. تذكر و توضيح شروع سعي و نيت و كيفيت سعي پيش از ورود به مسعي و بالا رفتن بر مبدأ سعي .
13. تذكر مستحبات سعي به زائران جهت اشتغال به ذكر و مستحبات در حال سعي .
14. كنترل سعي زائران در مروه و راهنمايي آنان نسبت به تقصير .
15. كنترل نهايي اعمال آنان در هتل و اطمينان به صحت و اتمام آن .

يادآوري : معذوران را نيز در وقت مناسب با تمهيدات لازم براي اعمال خواهند برد و نكات فوق الذكر در حد لزوم براي آنان نيز انجام خواهد شد .

برنامة سخنراني و آموزش مناسك در مكة مكرمه

زمان و مكان : زمان و مكان مناسب براي سخنراني را روحاني كاروان با هماهنگي مدير و روحانيان ديگر كه در آن ساختمان مستقر هستند تعيين خواهند كرد .

محتوا : مدت هر سخنراني در حدود نيم ساعت خواهد بود كه همانند سخنرانيهاي مدينه به سه بخش تقسيم مي‌شود :

1. مناسك حج
2. اماكن و تاريخ
3. فلسفه و اسرار حج

در طول اين ايام آداب و مستحبات مكه مثل تلاوت قرآن ، ختم قرآن گروهي ، نماز در مسجد الحرام و طواف مستحبي مكرّراً تذكر داده شود .

ضمناً براي افراد مدينه قبل در روزهاي آخر برخي از مسائل اخلاقي و احكام مورد نياز زندگي گفته مي‌شود .

زيارت اماكن

زائران را در وقت مناسب به بازديد مولد النبي ، شعب ابو طالب ، ابوقبيس ، زيارت قبرستان حجون، مسجد جن ، مسجد شجره و مسجد الرايه كه اين مكانها نزديك هم هستند خواهند برد .

يكي از مراحل حساس و مهم كاري روحانيون كاروانها از هشتم تا دوازدهم ذي حجه است .

1. در آخرين جلسة سخنراني آمادگي لازم براي اعمال حج و زمان حركت و مراحل اعمال توضيح داده شود .
2. زمان حركت كاروان با مدير هماهنگ و سپس در وقت مناسب اقدام به احرام حج شود .
3. جهت جلو انداختن پنج عمل مكه براي معذورين برنامه‌ريزي شود .
4. شب عرفه در عرفات بخشي از وقت را به يادآوري اعمال حج و اهميت عرفه و عرفات و دعا و توسل بگذرانند ولي زياد طولاني نشود تا زائران به استراحت خود برسند .
5. صبح روز عرفه در يك سخنراني كوتاه اين مطالب گفته شود :
   1. جغرافياي عرفات و توضيح در بارة جبل الرحمه و مسجد نمره و حدود عرفات .
   2. مسائل تاريخي واقع شده در عرفات .
   3. شركت در مراسم بعثه و رعايت دستورات و راهنماييهاي بعثه .
   4. اهميت روز عرفه و صحراي عرفات .
   5. لزوم بهره‌گيري از اين وقت و مكان و راهنمايي آنان به دعا ، نماز قضا ، توبة از گناه و تصميم به ترك گناه در بندگي خدا و طلب توفيق از خداوند و دعاي عهد .
   6. يادآوري نيت وقوف درعرفات و مسائل لازم آن نزديك ظهر .
6. عصر روز عرفه :
   1. خواندن دعاي عرفه و دعاها و اعمال مستحبي كه در مناسك ذكر شده است و بهتر است از خواندن روضه‌هاي مفصل و سخنراني طولاني پرهيز شود و مردم را به اعمال و آداب عرفه كه فقها در كتب فقهي و مناسك آورده‌اند راهنمايي كنند .
   2. ياد‌آوري مسئلة وقوف در مشعر الحرام و مسائل و آداب مربوط به وقوف در آنجا پيش از نماز مغرب و عشا .
   3. اقامة نماز جماعت مغرب و عشا در عرفات ، در صورتي كه خوف آن است كه دير وقت به مشعر برسند يا آب براي تطهير و وضو در دسترس نباشد .
   4. پياده رفتن به مشعر براي افرادي كه قدرت پياده روي دارند .
7. شب عيد قربان :
   1. تقديم رمي از اعمال معذورين و مشخص كردن همراه آنان .
   2. ياد‌آوري مسئلة وقوف و ياد و ذكر خدا در شب عيد و جمع‌آوري ريگها .
   3. ياد‌آوري اهميت شب مشعر و برخي از شب‌هاي مهم تاريخ اسلام مثل ليلة‌المبيت ، شب بيعت عقبه ، شبهاي خندق ، شب عاشورا و غيره .
8. روز عيد :
   1. توضيح مختصري دربارة اعمال روز عيد و ترتيب آنها و بزرگداشت عيد قربان .
   2. بردن زائران پس از صبحانه و استراحت براي رمي اعم از مباشري و نيابتي .
   3. توجه دادن به مسئلة نيابت براي ذبح و آموزش اجمالي نايبان براي ذبح .
   4. راهنمايي زائران نسبت به اعمال روز عيد و حلق و خروج از عمدة محرمات احرام .
   5. تذكر پيش نيامدن اشكالي در حج از جهت تأخير ذبح در صورت ضرورت .

شب‌ها و روزهاي يازدهم و دوازدهم

1. يادآوري نيت بيتوته .
2. كنترل اعمال سه‌گانة روز عيد زائران در شب يازدهم .
3. سخنراني مختصر و دعا يا ذكر مصيبتي كوتاه . حتماً بايد كوتاه باشد چون زائران شديداً خستة اعمالند .
4. آماده كردن زائران براي رمي روز يازدهم و توضيح مختصري دربارة رمي و اعمال بعدي و وظايف زائران .
5. راهنمايي زائران براي استفادة بهتر از فرصت توقف در مني ، مثل اشتغال به ذكر ، دعا ، نماز قضا ، تلاوت قرآن و رفتن به مسجد خيف .
6. تذكر مضامين خطبة پيامبر (ص) .
7. سخنراني اخلاقي در شب دوازدهم و ذكر نشانه‌هاي قبولي اعمال .
8. كنترل نهايي اعمال كلية زائران در روز دوازدهم و يادآوري اعمال باقيمانده و محرماتي كه هنوز بر آنها حرام است ، يعني بوي خوش ، زن و مرد بر يكديگر ، صيد و كندن درخت و گياه حرم .
9. بردن زوار براي رمي جمرات در روزهاي يازدهم و دوازدهم .

اعمال پس از مني

» پيش از اعمال ، يك جلسه كوتاه جهت توجيه زائران لازم است ، چون زائران اينگونه اعمال راپيش‌تر انجام داده‌اند و تصور دارند كه به راهنمايي روحاني نياز ندارند و به تنهايي اقدام به انجام اعمال خواهند كرد ، لذا ممكن است به اشكالهايي برخورند كه موجب زحمت آنها بشود.

عمرة مفرده جهت نايب‌ها

» هرچند توصيه به انجام اعمال عمرة مفرده پس از اعمال – بجز براي كساني كه نايب بوده‌اند –نمي‌شود ، ولي در صورتي كه تقاضاي انجام اعمال را داشتند ، افراد توانمند را در اعمال عمره راهنمايي خواهند فرمود .

ماده 71 – هر ساله تعداد زيادي از هموطنان جهت عمرة مفرده به مكة مكرمه مشرف مي‌شوند . ضرورت صحيح انجام شدن اعمال عمرة مفرده همانند حج بوده و مسائل احرام آن با حج تفاوتي ندارد و لزوم توجه به مناسك عمرة مفرده و صحيح انجام دادن آن و آداب معنوي زيارت و آشنايي با تاريخ اسلام و اين اماكن مقدس برهمة معتمران لازم و ضروري است . روحانيون محترم نيز مسئوليت بيان احكام الهي و تطبيق دادن اعمال زوار با دستورات شرع را به عهده داشته و در اين فرصت مناسب بايد با استفاده بهينه از وقت و زمان و مكان به رشد و بالندگي فرهنگ ديني و اخلاق اسلامي در ميان زوار توجه خاص مبذول دارند .

در اينجا فعاليتهاي فرهنگي عمرة مفرده بيان مي‌گردد . اميد آن است كه با توفيق الهي در انجام آنها موفق باشيم .